تركى خاس نامند . ماهيت آن : نباتى است معروف بستانى و برّى مىباشد بستانى دو صنف است يك صنف برگ آن عريض و بلند تا به يك ذرع و نيم و چرب و شيرين و نازك و در ايران و عربستان و روم و غيرها در موسم بهار مىرويد و وفور دارد و در هندوستان و بنگاله در موسم زمستان كه باران نمىبارد مىرويد و ليكن به وفور و خوبى و بزرگى آن بلاد نمىشود و صنف دويّم از بستانى فرنگى است و آن نيز دو صنف مىباشد يك صنف برگ آن سبز كمرنگ و بسيار نازك و چرب و شيرين و صنف ديگر سر برگ‌هاى آن اندك بنفشى و نازك و چربى و شيرينى اين از آن كمتر و برگ‌هاى اين هر دو صنف در هم پيچيده مانند غنچه و مدور و هر سال تخم آن را تازه به تازه از فرنگ مىآورند در زمستان مىكارند و هر چند هوا سردتر باشد خوب‌تر و نازك‌تر و پيچيده‌تر مىشود و امّا خس برّى برگ‌هاى آن باريك‌تر و بلندتر و بىچربى و اندك سخت‌تر و سبزتر از بستانى و تلخ و ساق آن با يتوعيت بسيار و بعضى از آن افيون به عمل مىآورند و ليكن از افيون خشخاش بسيار ضعيف‌تر و آنچه تخم آن سياه باشد برودت و رطوبت آن كمتر از آنچه سفيد است و تخم صنف برگ بنفش فرنگى اكثر سياه مىباشد و بالجمله به نرمى و صلابت و جودت و ردائت زمين برمىگردد يعنى در زمين نرم جيّد كه آبيارى آن به حد لايق نمايند برگ و ساق آن نرم و نازك و چرب و شيرين و تخم آن سفيد مىشود و به خلاف اينها بالعكس و مستعمل و مأكول بستانى آنست . طبيعت بستانى آن : سرد و تر در اوايل دويّم . افعال و خواص آن : صاف كننده خون است چنانچه صاحب كافى محمد بن يعقوب كلينى رحمة الله تعالى از حضرت ابى عبد الله عليه السلام روايت مىكند كه خطاب به مواليان خود كرده فرمودند كه بر شما باد خوردن خس به درستى كه خون را صاف مىكند و اطبا گفته‌اند مولد خون صالح رقيق است بهتر از خون متولد از بقول ديگر و دافع ضرر آب و هواى وبايى و اختلاف آب و هوا و مسكن حدت خون و صفرا و يبوست صفرا و سودا و تشنگى و التهاب و مفتح سدد و دافع خمار و مانع مستى و صعود بخارات به دماغ و درد سر و نزله و سرفه كه از گرمى و خشكى باشد و منوم و رادع اورام حاره و ملين و مدر بول خصوصاً ناشسته آن زيرا كه قوّت تفتيح اين زياده است از شسته آن و جهت حكه و جذام و جنون و يرقان و درد پستان و تبهاى حاره و قرحه مثانه و مجارى بول و حرقت آن هر دو با سركه جهت برانگيختن اشتها و رفع يرقان و تسكين درد معده و مطبوخ آن كثيرالغذاتر از خام آن و جهت درد سينه و زياده كردن شير مؤثر و اكثار آن مضر باه و صاحب سل و ربو و مورث نسيان و كدورت حواس و بلادت و ضعف بصر و ظلمت آن و توليد رياح ، مصلح آن نعناع و كرفس و هليله پرورده و زيره . مقدار شربت : از آب آن تا سى درهم و ضماد آن جهت تسكين التهاب و تحليل ورم چشم و هر ورم حار و حمرت و وثى و ذرور سوخته آن جهت التيام جراحات و قلاع و تخم آن در دويّم سرد و خشك و مخدر و منوم و مسكن مواد متحركه و آشاميدن دو درهم آن جهت قطع احتلام و ضعيف نمودن شهوت جماع و سد نزله و زكام و درد سينه و تقطير البول و سيلان منى و طلاى آن بر پيشانى جهت خواب آوردن و منع صداع و ريختن مواد به چشم و بر موى جهت منع ريختن آن و بر گزيدگى عقرب جهت دفع سميت آن . مضر باه ، مصلح آن مصطكى بدل آن : خشخاش و يا دم‌الاخوين و روغن آن جهت تحليل صلابات و ترطيب دماغ و تنويم و ماليخوليا و صرع يبسى و منع مستى شراب مؤثر و آب برگ آن در جميع افعال مانند تخم آنست و طلاى آن با روغن گل جهت تسكين صداع حار نافع و خس برّى سرد و تر و در رطوبت كمتر از بستانى و بعضى گفته‌اند سردى آن نيز كمتر از بستانى و در افعال قوىتر از بستانى و برگ و تخم آن و لبن آن در قوّت مانند لبن بستانى بلكه از آن اقوى و مثل لبن خشخاش سياه است . نيم درهم آن مسهل كيموس مايى و مدر حيض و جهت گزيدگى عقرب و رتيلا نافع شرباً و طلاءً و اكتحال آن جهت جلاى قروح چشم و رفع غرب و لبن بستانى قريب النفع است بدين . خس به فتح خا و سكون سين بىنقطه هندى است . ماهيت آن : ريشه گياهى است كه در هند و بنگاله در موسم گرما از آن خس‌خانه مىسازند و بر آن آب مىپاشند بسيار خوشبو و سرد و خنك مىباشد و با براده صندل عرق مىكشند و عطر آن را مىگيرند بسيار معطر و خوشبو مىباشد و آن ريشه‌هاى باريك كج‌واج و گره‌دار مانند ريشه سنبل رومى و از آن غليظتر و بلندتر به قدر نيم ذرع و خوشبو است و نبات آن شبيه به اسل كه كولان نامند و گويند بيخ اذخر آجامى است و در اذخر اشاره بدان شد و گفته‌اند ريشه و الا است . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : مفرح و مقوى قلب و دماغ بارد . فصل الخاء مع الشين المعجمه خشخاش به فتح خا و سكون شين و فتح خاى معجمتين و الف و شين